Nauka, rewolucje naukowe i zmiana wiedzy

Paradygmat jako wzorzec uprawiania nauki. Nauka normalna i rewolucje naukowe. Rola anomalii w rozwoju wiedzy naukowej. Kumulatywny i niekumulatywny model rozwoju nauki. Zmiany sposobów opisywania i interpretowania rzeczywistości naukowej. Studium przypadków zmian wiedzy naukowej (m.in. odkrycie tlenu, zmiana statusu Plutona, łysenkizm). Dyskusja nad pytaniem, czy rozwój nauki polega na gromadzeniu wiedzy, czy na zmianie sposobów rozumienia świata.
Literatura: T. S. Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, s. 1-42, 52-76.

Nauka jako instytucja społeczna i źródło wiedzy wiarygodnej

Społeczne podstawy zaufania do nauki. Nauka jako wspólnota badaczy. Etos nauki według Roberta K. Mertona. Uniwersalizm, wspólnotowość wiedzy, bezinteresowność i zorganizowany sceptycyzm jako normy regulujące działalność naukową. Relacje między ideałami etosu nauki a współczesną praktyką badawczą. Napięcia między współpracą, konkurencją, komercjalizacją wiedzy i autonomią badań naukowych. Dyskusja nad źródłami autorytetu nauki we współczesnym społeczeństwie.
Literatura: R. K. Merton, The Normative Structure of Science (fragment poświęcony normom CUDOS). 

Obiektywność, obiektywizacja i instytucjonalizacja rzeczywistości społecznej

Społeczne źródła obiektywności. Relacja między obiektywnością a obiektywizacją. Status faktów społecznych i kulturowych. Współczynnik humanistyczny oraz problem interpretacji w naukach społecznych. Instytucjonalizacja jako proces powstawania i utrwalania rzeczywistości społecznej. Społeczne konstruowanie instytucji oraz ich obiektywizacja. Dyskusja nad specyfiką obiektywności w socjologii i różnicami między naukami społecznymi a przyrodniczymi.

Literatura: M. Kuszyk-Bytniewska, Obiektywność a obiektywizacja w naukach społecznych, Filozofia i Nauka. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne, t. 5, 2017.
Do przeczytania: s. 187-195 ;

P. L. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywistości, podrozdział„Pochodzenie instytucjonalizacji”. 

Nauka, polityka i ideologia. Studium przypadku łysenkizmu

Relacje między nauką, władzą i ideologią. Społeczne i polityczne uwarunkowania funkcjonowania środowisk naukowych. Mechanizmy instytucjonalnego wspierania i wykluczania teorii naukowych. Łysenkizm jako przykład wpływu ideologii politycznej na rozwój nauki. Granice autonomii nauki. Odpowiedzialność społeczna badaczy i instytucji naukowych.

Literatura: Studia nad łysenkizmem w polskiej biologii, red. P. Köhler, IPN, Kraków 2013, s. 9-56, 159-162.

Nauka w sytuacji kryzysu społecznego. Pandemia COVID-19 jako studium przypadku funkcjonowania nauki 

Relacje między nauką, polityką, mediami i opinią publiczną w sytuacji niepewności poznawczej. Proces powstawania i weryfikowania wiedzy naukowej w warunkach presji społecznej. Spór wokół stosowania hydroksychlorochiny w leczeniu COVID-19 jako przykład napięcia między wstępnymi wynikami badań, oczekiwaniami społecznymi i decyzjami politycznymi. Problemy wiarygodności badań naukowych, komunikacji ryzyka oraz zaufania do ekspertów. Mechanizmy samokontroli nauki i korygowania błędów. Analiza znaczenia niepewności i zmienności wiedzy naukowej w procesie podejmowania decyzji publicznych.

Literatura: S. Gould, S. L. Norris, Contested effects and chaotic policies: the 2020 story of (hydroxy)chloroquine for treating COVID-19, Cochrane Database of Systematic Reviews 2021 (wybrane fragmenty)

Uniwersytet jako instytucja nauki. Przemiany współczesnego systemu naukowego 

Rozwój historyczny uniwersytetu. Idea uniwersytetu Humboldta i przemiany funkcji uczelni wyższych. Nauka jako działalność badawcza, edukacyjna i ekspercka. Współczesne mechanizmy organizacji nauki: granty, parametryzacja, ewaluacja, rankingi i umiędzynarodowienie badań. Komercjalizacja wiedzy oraz relacje między nauką, biznesem i państwem. Dyskusja nad społeczną rolą uniwersytetu i autonomią nauki.

Literatura: K. Augustyn, „Rola i znaczenie uniwersytetu w obliczu przemian dokonywanych na rzecz utowarowienia wiedzy”, Nauka 2019 nr 2

Komercjalizacja nauki i konflikt interesów

Wpływ czynników ekonomicznych na działalność naukową. Konflikty interesów w badaniach naukowych. Finansowanie badań przez państwo, biznes i organizacje pozarządowe. Niezależność badawcza a oczekiwania sponsorów. Manipulacje, nierzetelność badawcza i scientific misconduct. Granice odpowiedzialności naukowca. Społeczne skutki komercjalizacji wiedzy i wyników badań.

Literatura: M. Grabski,„Uczciwość i wiarygodność nauki”, Nauka 2009, nr 2.

Otwarta nauka (Open Science) jako odpowiedź na kryzys wiarygodności badań

Kryzys replikacyjny oraz problemy wiarygodności badań naukowych. Geneza ruchu Open Science. Transparentność procesu badawczego. Otwarte dane, otwarte publikacje, prerejestracja badań, replikacje i otwarta recenzja naukowa. Relacja między wiarygodnością nauki a organizacją pracy naukowej. Współczesne reformy praktyki badawczej w naukach społecznych i przyrodniczych

Literatura: T. Haven, Gopalakrishna, G., Tijdink, J., van der Schot, D., & Bouter, L. (2022). Promoting trust in research and researchers: How open science and research integrity are intertwined. BMC Research Notes, 15(1), 302. https://doi.org/10.1186/s13104-022-06169-y

Jak powstaje projekt badawczy? Od problemu do pytania badawczego

Logika procesu badawczego. Problem badawczy i pytanie badawcze. Relacje między teorią, problemem badawczym i metodą. Różne sposoby formułowania problemów badawczych w naukach społecznych. Strategie badawcze oraz ich związek z celami poznawczymi. Kryteria oceny projektu badawczego. Analiza przykładów projektów badań społecznych.

Literatura: J. Creswell, W., Projektowanie badań naukowych. Metody jakościowe, ilościowe i mieszane, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013, s. 29–45.

Sztuczna inteligencja w badaniach naukowych

Zastosowania narzędzi sztucznej inteligencji w działalności naukowej. Wykorzystanie AI w wyszukiwaniu informacji, analizie danych, przeglądach literatury i przygotowywaniu publikacji naukowych. Szanse i ograniczenia generatywnej sztucznej inteligencji. Problemy odpowiedzialności, autorstwa, transparentności oraz kontroli jakości wyników generowanych przez AI. Wpływ sztucznej inteligencji na praktykę badawczą i organizację nauki.

Literatura: F. Nalaskowski, Prace naukowe tworzone przez sztuczną inteligencję. Oszustwo czy szansa?, „Studia z Teorii Wychowania”, 2023, nr 1.

Nauka, ekspertyza i postprawda

Społeczna rola wiedzy eksperckiej. Relacje między nauką, polityką i debatą publiczną. Zaufanie do ekspertów i instytucji naukowych. Zjawisko postprawdy i dezinformacji. Nauka jako źródło autorytetu we współczesnych społeczeństwach. Granice ekspertyzy naukowej i jej wykorzystanie w procesach podejmowania decyzji publicznych.

Literatura: J. Wilkin, Znaczenie uniwersytetów w epoce postprawy, „Nauka” 2019, nr 3.

Akademicka wolność i odpowiedzialność naukowca

Granice wolności akademickiej. Wolność badań naukowych i wolność słowa w środowisku akademickim. Relacje między autonomią uniwersytetu a naciskami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi. Finansowanie nauki a niezależność badawcza. Odpowiedzialność akademików za jakość badań i kształcenia. Współczesne wyzwania dla uniwersytetów i wspólnot akademickich. 

Literatura: Z. Drozdowicz, Granice akademickich wolności, „Nauka” 2025, nr 3, s. 89-102.

Test zaliczeniowy

Prezentacje studenckie

Prezentacje studenckie