Podstawy filozofii - Sylabus AGH

Podstawy filozofii

Karta opisu przedmiotu

Informacje podstawowe

Kierunek studiów: Kulturoznawstwo
Specjalność: -
Jednostka organizacyjna: Wydział Humanistyczny
Poziom kształcenia: Studia licencjackie I stopnia
Forma studiów: Stacjonarne
Profil studiów: Ogólnoakademicki

Cykl dydaktyczny: 2026/2027
Kod przedmiotu: HKLTS.I1.02564.26
Języki wykładowe: polski
Obligatoryjność: Obowiązkowy
Blok zajęciowy: Przedmioty ogólne
Przedmiot powiązany z badaniami naukowymi: Tak

Koordynator przedmiotu

Jakub Gomułka

Prowadzący zajęcia

Jakub Gomułka, Fryderyk Kwiatkowski

Okres

Semestr 1

Forma zaliczenia

Egzamin

Forma prowadzenia i godziny zajęć

Wykład: 30
Ćwiczenia audytoryjne: 30

Liczba punktów ECTS

Cele kształcenia dla przedmiotu

C1	Zaznajomienie studentów z szerokim wachlarzem zagadnień filozoficznych – poruszanych przede wszystkim w obszarze kultury europejskiej – w perspektywie problemowej.
C2	Wykształcenie zdolności analizy tekstu filozoficznego.

Efekty uczenia się dla przedmiotu

Kod	Efekty w zakresie	Kierunkowe efekty uczenia się	Metody weryfikacji
Wiedzy – Student zna i rozumie:
W1	Ma podstawową wiedzę z historii filozofii.	KLT1A_W09, KLT1A_W11, KLT1A_W18	Aktywność na zajęciach, Kolokwium, Egzamin
Umiejętności – Student potrafi:
U1	Poprawnie stosuje terminologię z filozofii i nauk o kulturze i społeczeństwie.	KLT1A_U03	Aktywność na zajęciach, Kolokwium, Egzamin
U2	Posiada umiejętność analizy filozoficznej rozmaitych zjawisk kulturowych i społecznych.	KLT1A_U03, KLT1A_U10	Aktywność na zajęciach, Kolokwium, Egzamin
Kompetencji społecznych – Student jest gotów do:
K1	Potrafi przedstawić argumentację filozoficzną najważniejszych sporów kulturowych, które miały miejsce w historii.	KLT1A_K02, KLT1A_K03, KLT1A_K05, KLT1A_K06, KLT1A_K07	Aktywność na zajęciach

Treści programowe zapewniające uzyskanie efektów uczenia się dla modułu zajęć

Prezentacja centralnych kategorii z ontologii, epistemologii i aksjologii oraz prezentacja sporów o naturę bytu, poznania, wiedzy i wartości.

Nakład pracy studenta

Rodzaje zajęć studenta	Średnia liczba godzin* przeznaczonych na zrealizowane aktywności
Wykład	30
Ćwiczenia audytoryjne	30
Przygotowanie do zajęć	42
Samodzielne studiowanie tematyki zajęć	19
Egzamin lub kolokwium zaliczeniowe	2
Dodatkowe godziny kontaktowe	5

Łączny nakład pracy studenta	Liczba godzin 128
Liczba godzin kontaktowych	Liczba godzin 60

* godzina (lekcyjna) oznacza 45 minut

Treści programowe

Lp.	Treści programowe	Efekty uczenia się dla przedmiotu	Formy prowadzenia zajęć
1.	Treść wykładów: 1. "Czym jest filozofia?" jako pytanie filozoficzne 1. Definicje filozofii 2. Miejsce filozofii w obszarze aktywności ludzkich 3. Czy filozofia jest nauką 4. Jaki jest cel filozofii 2. Racjonalne badanie rzeczywistości / problem interpretacji 1. Przejście od mitu do badań racjonalnych 2. Czym właściwie są "badania racjonalne" 3. Doniosłość pisma (kultura oralna a kultura piśmienna) 4. Ograniczenia interpretacji 5. Hermeneutyka, "zlewanie się horyzontów" 3. Niematerialna podstawa rzeczywistości 1. Rafinacja idei pierwszej zasady (szkoła eleacka) 2. Platonizm: metafizyka jako cień gramatyki? 3. Specyficzne rodzaje poznania pozazmysłowego (intuicja) 4. Metafizyka niematerialnych zasad 4. Bóg w filozofii 1. Pozareligijne źródła filozoficznej myśli o Bogu (Arystoteles, Platon, Plotyn) 2. Teologia chrześcijańska jako reakcja na filozofię 3. Miejsce filozofii z perspektywy teologii 4. Dowody na istnienie Boga 5. Sceptycyzm i rozumowanie Pascala 6. Problem poznania Boga (apofatyka) 7. Kryptoteologie 8. Problem zła i ateizm 5. Umysł i problem poznania 1. Umysł kosmiczny w filozofii starożytnej i średniowiecznej 2. Kartezjański zwrot: umysł jednostkowy 3. Problem solipsyzmu i próby jego rozwiązania 4. Problem umysł-ciało i próby jego rozwiązania 5. Jak poznajemy inne umysły 6. Krytyka kartezjanizmu 6. Czy istnieje poznanie pewne? 1. Empiryzm i racjonalizm we wczesnym Oświeceniu 2. Sceptyczny problem Hume'a 3. Kantowskie rozwiązanie sceptycznego problemu Hume'a: wiedza a priori 4. Empiryzm w XX wieku: minima sensibilia 5. Realizm bezpośredni Putnama 7. Podziały filozofii według podziałów kulturowych i narodowych 1. Specyfika filozofii brytyjskiej (od późnego średniowiecza) 2. Francuska filozofia krytyczna od Oświecenia po współczesność 3. Systematyczna filozofia niemiecka 4. Koncepcja narodu jako idea filozoficzna 5. Filozofie nieeuropejskie 6. Jedność filozofii ponad podziałami 8. Filozofia człowieka i egzystencji ludzkiej 1. Wizje człowieka związanego ze wspólnotą (starożytność) 2. Chrześcijaństwo i dowartościowanie indywidualizmu jednostki 3. Człowiek jako projekt i jako zadanie dla siebie samego (Pico della Mirandola, Heidegger, Sartre) 4. Człowiek w relacjach międzyludzkich (filozofia dialogu) 5. Sens życia 9. Filozofia społeczna i chęć zmiany rzeczywistości 1. Platońska wizja państwa i próby jej realizacji 2. Utopie jako projekty społeczne 3. Francuska filozofia krytyczna 4. Marks i aktywna rola filozofa 5. Filozofie emancypacji (kobiet, ludności niebiałej, osób nieheteronormatywnych i nieneuronormatywnych) 10. Czym jest i jak działa nauka 1. Rewolucje w nauce i próby ich zrozumienia 2. Czym właściwie są teorie naukowe 3. Prawda w nauce 4. Czy nauka ma dostęp do rzeczywistości "samej w sobie" 5. Społeczne uwarunkowania badań naukowych 11. Matematyka i logika 1. Apodyktyczność matematyki 2. Nadmiarowość matematyki względem obszaru jej zastosowań 3. Czy nieskończoność to liczba 4. Relacja między matematyką a logiką (logicyzacja matematyki, matematyzacja logiki) 5. Niezależność logiki od psychologii 6. Czy istnieją "byty logiczne" 12. Filozofia języka 1. Co to jest znaczenie (Sinn i Bedeutung Fregego) 2. Język jako środek komunikacji contra język jako narzędzie myślenia i poznania 3. Język jako langue i język jako parole (de Saussure) 4. Czy istnieje język myśli (Fodor) 5. Gry językowe i formy życia (Wittgenstein) 13. Etyka i metaetyka 1. Eudajmonizm, czyli filozofia życia szczęśliwego 2. Cnoty, wartości, obowiązki 3. Etyka pragmatyczna 4. Problem skonfliktowanych systemów etycznych 14. Filozofia przyszłości 1. Filozofia sztucznej inteligencji 2. Transhumanizm i posthumanizm 3. Etyka podróży międzyplanetarnych 15. Filozofia absurdu 1. Tezy Gorgiasza 2. Doświadczenie absurdu a doświadczenie zła 3. Śmierć jako koniec świata	W1, U1, U2, K1	Wykład
2.	Treści programowe Program ćwiczeń: M. Geier, „Gra językowa filozofów. Od Parmenidesa do Wittgensteina”, rozdz. I. Platon, „Państwo”, fragmenty ksiąg VI i/lub VII. Anzelm z Canterbury, „Proslogion”, rozdz. 2–4. Tomasz z Akwinu, „Summa teologiczna”, fragmenty. René Descartes, „Medytacje o pierwszej filozofii”, Medytacje I i/lub II. J. Locke, „O tożsamości i różnicy”, w: „Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego”, ks. II, rozdz. XXVII. I. Kant, „Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki, która może wystąpić jako nauka”, §§1–13. J.S. Mill, „O wolności”, rozdz. 3. A. Schopenhauer, „Świat jako wola i przedstawienie”, ks. I, §§1–6. F. Nietzsche, „Wiedza radosna”, fragmenty. L. Wittgenstein, „Wykład o etyce”. T.S. Kuhn, „Struktura rewolucji naukowych”, rozdz. 7. S. Žižek, „Kłopoty w raju. Od końca historii do końca kapitalizmu”, dodatek „Nota bene!”.	W1, U1, U2, K1	Ćwiczenia audytoryjne

Lp.

Treści programowe

Efekty uczenia się dla przedmiotu

Formy prowadzenia zajęć

Treść wykładów:

1. "Czym jest filozofia?" jako pytanie filozoficzne
1. Definicje filozofii
2. Miejsce filozofii w obszarze aktywności ludzkich
3. Czy filozofia jest nauką
4. Jaki jest cel filozofii
2. Racjonalne badanie rzeczywistości / problem interpretacji
1. Przejście od mitu do badań racjonalnych
2. Czym właściwie są "badania racjonalne"
3. Doniosłość pisma (kultura oralna a kultura piśmienna)
4. Ograniczenia interpretacji
5. Hermeneutyka, "zlewanie się horyzontów"
3. Niematerialna podstawa rzeczywistości
   1. Rafinacja idei pierwszej zasady (szkoła eleacka)
2. Platonizm: metafizyka jako cień gramatyki?
3. Specyficzne rodzaje poznania pozazmysłowego (intuicja)
4. Metafizyka niematerialnych zasad
4. Bóg w filozofii
1. Pozareligijne źródła filozoficznej myśli o Bogu (Arystoteles, Platon, Plotyn)
2. Teologia chrześcijańska jako reakcja na filozofię
3. Miejsce filozofii z perspektywy teologii
4. Dowody na istnienie Boga
5. Sceptycyzm i rozumowanie Pascala
6. Problem poznania Boga (apofatyka)
7. Kryptoteologie
8. Problem zła i ateizm
5. Umysł i problem poznania
1. Umysł kosmiczny w filozofii starożytnej i średniowiecznej
2. Kartezjański zwrot: umysł jednostkowy
3. Problem solipsyzmu i próby jego rozwiązania
4. Problem umysł-ciało i próby jego rozwiązania
5. Jak poznajemy inne umysły
6. Krytyka kartezjanizmu
6. Czy istnieje poznanie pewne?
1. Empiryzm i racjonalizm we wczesnym Oświeceniu
2. Sceptyczny problem Hume'a
3. Kantowskie rozwiązanie sceptycznego problemu Hume'a: wiedza a priori
4. Empiryzm w XX wieku: minima sensibilia
5. Realizm bezpośredni Putnama
7. Podziały filozofii według podziałów kulturowych i narodowych
1. Specyfika filozofii brytyjskiej (od późnego średniowiecza)
2. Francuska filozofia krytyczna od Oświecenia po współczesność
3. Systematyczna filozofia niemiecka
4. Koncepcja narodu jako idea filozoficzna
5. Filozofie nieeuropejskie
6. Jedność filozofii ponad podziałami
8. Filozofia człowieka i egzystencji ludzkiej
1. Wizje człowieka związanego ze wspólnotą (starożytność)
2. Chrześcijaństwo i dowartościowanie indywidualizmu jednostki
3. Człowiek jako projekt i jako zadanie dla siebie samego (Pico della Mirandola, Heidegger, Sartre)
4. Człowiek w relacjach międzyludzkich (filozofia dialogu)
5. Sens życia
9. Filozofia społeczna i chęć zmiany rzeczywistości
1. Platońska wizja państwa i próby jej realizacji
2. Utopie jako projekty społeczne
   3. Francuska filozofia krytyczna
   4. Marks i aktywna rola filozofa
   5. Filozofie emancypacji (kobiet, ludności niebiałej, osób nieheteronormatywnych i nieneuronormatywnych)
10. Czym jest i jak działa nauka
1. Rewolucje w nauce i próby ich zrozumienia
2. Czym właściwie są teorie naukowe
3. Prawda w nauce
4. Czy nauka ma dostęp do rzeczywistości "samej w sobie"
5. Społeczne uwarunkowania badań naukowych
11. Matematyka i logika
   1. Apodyktyczność matematyki
   2. Nadmiarowość matematyki względem obszaru jej zastosowań
   3. Czy nieskończoność to liczba
   4. Relacja między matematyką a logiką (logicyzacja matematyki, matematyzacja logiki)
   5. Niezależność logiki od psychologii
   6. Czy istnieją "byty logiczne"
12. Filozofia języka
   1. Co to jest znaczenie (Sinn i Bedeutung Fregego)
2. Język jako środek komunikacji contra język jako narzędzie myślenia i poznania
3. Język jako langue i język jako parole (de Saussure)
4. Czy istnieje język myśli (Fodor)
   5. Gry językowe i formy życia (Wittgenstein)
13. Etyka i metaetyka
   1. Eudajmonizm, czyli filozofia życia szczęśliwego
   2. Cnoty, wartości, obowiązki
   3. Etyka pragmatyczna
   4. Problem skonfliktowanych systemów etycznych
14. Filozofia przyszłości
   1. Filozofia sztucznej inteligencji
   2. Transhumanizm i posthumanizm
   3. Etyka podróży międzyplanetarnych
15. Filozofia absurdu
1. Tezy Gorgiasza
2. Doświadczenie absurdu a doświadczenie zła
3. Śmierć jako koniec świata

Wykład

Treści programowe

Program ćwiczeń:

M. Geier, „Gra językowa filozofów. Od Parmenidesa do Wittgensteina”, rozdz. I.
Platon, „Państwo”, fragmenty ksiąg VI i/lub VII.
Anzelm z Canterbury, „Proslogion”, rozdz. 2–4.
Tomasz z Akwinu, „Summa teologiczna”, fragmenty.
René Descartes, „Medytacje o pierwszej filozofii”, Medytacje I i/lub II.
J. Locke, „O tożsamości i różnicy”, w: „Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego”, ks. II, rozdz. XXVII.
I. Kant, „Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki, która może wystąpić jako nauka”, §§1–13.
J.S. Mill, „O wolności”, rozdz. 3.
A. Schopenhauer, „Świat jako wola i przedstawienie”, ks. I, §§1–6.
F. Nietzsche, „Wiedza radosna”, fragmenty.
L. Wittgenstein, „Wykład o etyce”.
T.S. Kuhn, „Struktura rewolucji naukowych”, rozdz. 7.
S. Žižek, „Kłopoty w raju. Od końca historii do końca kapitalizmu”, dodatek „Nota bene!”.

Ćwiczenia audytoryjne

Informacje rozszerzone

Metody i techniki kształcenia :

Dyskusja, Praca z materiałem źródłowym, Wykład

Rodzaj zajęć	Metody zaliczenia	Warunki zaliczenia przedmiotu
Wykład	Egzamin	Zdanie egzaminu na pozytywną ocenę
Ćwiczenia audytoryjne	Aktywność na zajęciach, Kolokwium	Spełnienie zasad obecności i przygotowania do zajęć, wykonanie 2 punktów kontrolnych, przystąpienie do końcowego kolokwium oraz osiągnięcie co najmniej poziomu minimalnego w każdym ocenianym obszarze.

Dodatkowy opis

Ćwiczenia audytoryjne Zasady korzystania z generatywnej AI są zróżnicowane zależnie od rodzaju zadania, zgodnie ze „Skalą wykorzystania AI w edukacji akademickiej dla AGH”. W przypadku kart przygotowania, diagnozy, punktów kontrolnych, kolokwium oraz innych ocenianych demonstracji umiejętności obowiązuje poziom 1 – „Brak AI”. Zadania te wykonuje się samodzielnie, ponieważ służą rozwijaniu lub sprawdzaniu własnej analizy i interpretacji tekstu filozoficznego. Po wykonaniu własnej próby i omówieniu materiału możliwa jest dodatkowa, dobrowolna praktyka z wykorzystaniem AI zgodnie z instrukcją prowadzącego. W takiej praktyce obowiązuje poziom 4 – „Korzystanie z tego typu narzędzi bez żadnych ograniczeń”. Dodatkowa praktyka z AI nie zastępuje wymaganych kart ani ocenianych zadań i nie stanowi podstawy oceny. Aktualne wytyczne AGH oraz skala wykorzystania AI są dostępne na stronie Centrum Obsługi Kształcenia AGH: https://cok.agh.edu.pl/wytyczne-i-pisma

Warunki i sposób zaliczenia poszczególnych form zajęć, w tym zasady zaliczeń poprawkowych, a także warunki dopuszczenia do egzaminu

Ćwiczenia audytoryjne

Wszystkie osoby studiujące przystąpią do końcowego kolokwium. Jego zakres będzie uwzględniał wyniki wcześniejszych punktów kontrolnych. Umiejętności wiarygodnie potwierdzone wcześniej nie będą musiały być ponownie sprawdzane w pełnym zakresie. Kolokwium będzie służyć uzupełnieniu brakujących lub niejednoznacznych wyników oraz umożliwieniu wykazania wyższego poziomu w odpowiednich obszarach. Zakres umiejętności wymagających sprawdzenia będzie znany przed kolokwium.

W przypadku nieuzyskania zaliczenia w terminie podstawowym zaliczenie poprawkowe odbywa się według tych samych zasad i kryteriów. Uzyskanie zaliczenia wymaga uzupełnienia wszystkich wymaganych zaległości oraz wykazania co najmniej minimalnego poziomu we wszystkich ocenianych obszarach.

Wykład

Warunkiem przystąpienia do egzaminu jest uzyskanie zaliczenia ćwiczeń.

Do egzaminu można przystąpić 3 razy: pierwszy termin przypada w sesji podstawowej, a 2 kolejne w sesji poprawkowej. We wszystkich terminach forma egzaminu jest identyczna.

Sposób obliczania oceny końcowej

Ćwiczenia audytoryjne

Ocena z ćwiczeń jest ustalana na podstawie profilu umiejętności wykazanego w 2 punktach kontrolnych i kolokwium. Warunkiem uzyskania zaliczenia jest osiągnięcie co najmniej poziomu minimalnego w każdym ocenianym obszarze. Ocena 3,0 odpowiada osiągnięciu poziomu minimalnego, 4,0 – poziomu dobrego, a 5,0 – poziomu bardzo dobrego. Oceny 3,5 i 4,5 odpowiadają profilom mieszanym, mieszczącym się między sąsiednimi poziomami.

Przy ustalaniu profilu uwzględnia się przede wszystkim późniejsze, samodzielne wykonanie. Wyniki rozbieżne lub niewystarczające mogą wymagać dodatkowego potwierdzenia wskazanej umiejętności. Szczegółowe kryteria poszczególnych poziomów i zasady interpretowania profili mieszanych zostaną przedstawione na początku kursu, przed pierwszym ocenianym punktem kontrolnym.

Wykład

Ocena z wykładu jest jednocześnie oceną końcową. Podstawą do jej uzyskania jest egzamin ustny składający się z 3 pytań z listy zagadnień dostarczonych przez wykładowcę pod koniec semestru, pokrywających się z treściami wykładów.

Sposób i tryb wyrównywania zaległości powstałych wskutek nieobecności studenta na zajęciach

Ćwiczenia audytoryjne

Potrzebę uzupełnienia nieobecności ponad dopuszczalny limit należy zgłosić najpóźniej podczas pierwszych zajęć po powrocie. Sam termin rozmowy zostanie następnie uzgodniony z prowadzącym i może przypadać na dyżur stacjonarny lub online.

Nieobecność należy uzupełnić najpóźniej do zajęć przypadających 2 spotkania przed końcowym kolokwium. Jeżeli nieobecność wystąpiła po tym terminie, sposób i termin jej uzupełnienia zostaną ustalone indywidualnie.

Nieobecność na punkcie kontrolnym wymaga wykonania równoważnego zadania podczas uzgodnionego dyżuru.

Wykład

Obecność na wykładzie jest nieobowiązkowa.

Wymagania wstępne i dodatkowe

Ogólna znajomość historii kultury uzyskana w trakcie nauki licealnej.

Zasady udziału w poszczególnych zajęciach, ze wskazaniem, czy obecność studenta na zajęciach jest obowiązkowa

Ćwiczenia audytoryjne

Obecność na ćwiczeniach jest obowiązkowa.

Pierwsze spotkanie ma charakter organizacyjny i nie wymaga karty przygotowania. Przed każdym pozostałym spotkaniem poświęconym pracy z lekturą osoby studiujące przesyłają krótką kartę przygotowania. Instrukcja przygotowania karty zostanie podana na pierwszych zajęciach.

Spotkanie poświęcone pracy z lekturą uznaje się za zaliczone, jeżeli osoba studiująca jest obecna oraz terminowo prześle kartę przygotowania. Nieobecność lub brak karty oznaczają niezaliczenie spotkania. 1 spotkanie może oznaczać najwyżej 1 brak, również w przypadku jednoczesnej nieobecności i braku karty.

Dopuszczalne są łącznie 3 niezaliczone spotkania w semestrze bez obowiązku ich uzupełnienia. Limit ten dotyczy zwykłych zajęć i nie zwalnia z obowiązku wykonania 2 punktów kontrolnych oraz końcowego kolokwium.

Jeżeli brak karty powoduje przekroczenie limitu 3 niezaliczonych spotkań, kartę należy przesłać najpóźniej przed kolejnymi zajęciami. Jeżeli karta nie zostanie przesłana w tym terminie, zaległość może zostać uzupełniona w formie rozmowy o zadanym tekście podczas dyżuru.

W pierwszym kwartale semestru zostanie przeprowadzona 1 diagnoza umiejętności analizy tekstu filozoficznego. Diagnoza nie będzie wpływać na ocenę i będzie służyć rozpoznaniu poziomu wyjściowego oraz zapoznaniu osób studiujących z kryteriami późniejszych zadań.

W trakcie semestru odbędą się 2 oceniane punkty kontrolne, sprawdzające samodzielne wykonanie wcześniej ćwiczonych operacji na nowym lub wcześniej nieanalizowanym materiale. Terminy, zakres sprawdzanych umiejętności i kryteria zostaną podane z wyprzedzeniem.

Wykład

Obecność na wykładzie jest nieobowiązkowa.

Literatura

Obowiązkowa

W przypadku ćwiczeń: zakres obowiązkowej lektury poszczególnych pozycji określono w programie ćwiczeń w treściach programowych.

Dodatkowa

B. Russell, Problemy filozofii, PWN, Warszawa 2004

Badania i publikacje

Publikacje

Gomułka, Rachunek: filozofia nauk formalnych i jej związek z koncepcją podmiotu we wczesnym i średnim okresie twórczości Ludwiga Wittgensteina, WN UPJPII, Kraków 2016
Gomułka, Gramatyka wiary: dziedzictwo Wittgensteinowskiego fideizmu, IMJT, Kraków 2011
Gomułka, Okres fenomenologiczny w myśli Ludwiga Wittgensteina, "Semina Scientiarum" 1 (15), 2017, s. 8-36
Gomułka, Semantyka anzelmiańskiego Imienia Boga, "Kwartalnik Filozoficzny" 40 (3), 2012, s. 5–22
F. Kwiatkowski, „Eric Voegelin and Gnostic Hollywood: Cinematic Portrayals of the Immanentization of the Eschaton in 'Dark City' (1998) and 'Pleasantville' (1998)", 'Gnosis: Journal of Gnostic Studies', t. 5, nr 2, 2020, s. 220–242.
F. Kwiatkowski, „Problem wpływu teozofii Jakuba Böhmego na idealistyczny system Georga Wilhelma Fryderyka Hegla", 'Studia z Historii Filozofii', t. 7, nr 3, 2016, s. 55–71.
F. Kwiatkowski, „Czym są gnostyckie dystopie? Refleksja nad gnostycką wizją świata w badaniach nad dystopiami", w: K. Olkusz, K. M. Maj (red.), 'Narracje fantastyczne', Kraków: Ośrodek Badawczy Facta Ficta, 2017, s. 253–275.